Hindi nagmula ang pangalang Bataán sa pangalan ng isang bayani. Wala rin itong matibay na kaugnayan sa salitang kabataan, sa isang uri ng palaka, o sa pariralang “lupain ng mga batà” na tumutukoy diumano sa mga Ayta.
Batay sa paghahambing ng mga lumang mapa, dokumentong kolonyal, at datos mula sa makabagong pag-aaral ng mga wikang Austronesian, ang pinakamatibay na paliwanag ay maaaring maiugnay ang pangalan sa sinaunang salitang *bataŋ, na binibigkas na batáng.
Gayunman, kailangang maging malinaw: malakas ang ebidensiyang lingguwistiko para sa sinaunang salitang batáng, ngunit wala pang natutuklasang dokumentong tuwirang nagsasabing, “Pinangalanan ang Bataan dahil sa maraming punongkahoy o troso.” Kaya dapat itong ituring na isang mahusay na sinusuportahang paliwanag, hindi pa isang ganap na napatunayang katotohanan.
Ang Sinaunang Salitang Batáng
Sa Austronesian Comparative Dictionary, muling binuo ng mga lingguwistang sina Robert Blust, Stephen Trussel, at Alexander D. Smith ang anyong Proto-Malayo-Polynesian na *bataŋ.
Kabilang sa mga kahulugan nito ang:
punongkahoy o katawan ng puno
punong nabuwal
troso
tangkay ng halaman
katawan o pangunahing bahagi ng isang bagay
pangunahing agos ng ilog
Makikita ang mga kaugnay na anyo nito sa maraming wikang Austronesian:
Cebuano: bátaŋ, troso
Hanunóo: bátaŋ, troso
Palawan Batak: batáŋ, troso
Ayta Abellen: bataŋ, tuyong troso o punong nabuwal sa ilog
Tausug: bataŋ, katawan ng puno o tangkay
Malay: bataŋ, puno, katawan ng puno, tangkay o mahabang bagay
Old Javanese: wataŋ, nabuwal na puno, troso o kahoy
Kadazan Dusun: vataŋ, troso
Ipinakikita nito na ang batáng ay hindi lamang isang salitang Tagalog. Bahagi ito ng napakalawak na pamilyang pangwika na ginagamit sa Pilipinas, Indonesia, Malaysia, Borneo, Madagascar, at iba pang bahagi ng mundong Austronesian. Austronesian Comparative Dictionary, cognate set *bataŋ
Bakit Maaaring Ito ang Pinagmulan ng “Bataan”?
Ang tangway ng Bataan ay matagal nang kilala sa makapal na kagubatan, kabundukan, ilog, at baybayin. Sa ganitong kapaligiran, karaniwan noon ang malalaking punongkahoy, nabuwal na kahoy, at trosong inaanod sa mga ilog at dagat.
Posibleng ang batáng ay ginamit bilang paglalarawan sa:
maraming punongkahoy at trosong matatagpuan sa tangway;
mahaba at tila katawan ng punong hugis ng lupain;
mataas at prominenteng anyo ng tangway sa bungad ng Look ng Maynila;
pangunahing lupain o “katawan” ng lupaing tanaw mula sa kabilang pampang.
May ilang kahawig na pangalan sa Pilipinas at Timog-Silangang Asya, tulad ng Batang sa Pampanga, Samar at Cagayan, Batang-Batang sa Tarlac, at Batang sa Central Java, Indonesia. Gayunman, hindi awtomatikong nangangahulugang pare-pareho ang pinagmulan ng lahat ng mga pangalang ito. Kailangang suriin nang hiwalay ang kasaysayan at lokal na wika ng bawat lugar.
Mula Batáng Tungo sa Batán o Vatan
Sa mga unang dokumento at mapa noong panahon ng Espanya, lumilitaw ang pangalan sa anyong Batan at kung minsan ay Vatan.
Hindi nakapagtataka ang pagpapalitan ng titik B at V. Sa kasaysayan ng wikang Espanyol, naging napakalapit ng pagbigkas sa dalawang titik. Dahil dito, maraming katutubong pangalan sa mga lumang dokumento ang may pabago-bagong baybay.
Makikita naman sa bantog na 1734 Murillo Velarde Map ang anyong Batan. Ang mapang ito, na ginawa ni Padre Pedro Murillo Velarde at inukit ng Pilipinong si Nicolás de la Cruz Bagay, ay isa sa pinakamahalagang unang siyentipikong mapa ng kapuluan. Library of Congress, 1734 Murillo Velarde Map
Mahalagang ituwid ang isang karaniwang paliwanag: hindi sapat sabihing “hindi mabigkas ng mga Kastila ang ng.” Nakapagtala rin ang mga Espanyol ng maraming pangalan na may ng, gaya ng Pangasinan at Lingayen. Mas maingat sabihing maaaring nawala o nabago ang hulihang tunog dahil sa paraan ng pakikinig, pagsulat, at pag-aangkop ng mga tagapagtalang Espanyol sa katutubong pangalan.
Posible ang ganitong pagbabago:
*bataŋ → Batán o Vatan → Bataán
Ngunit ang eksaktong bawat hakbang ng pagbabagong ito ay kailangan pa rin ng karagdagang dokumentong historikal.
Paano Naging “Bataán”?
Sa makabagong Filipino, karaniwang binibigkas ang pangalan bilang:
Ba-ta-an
May malinaw na paghihiwalay sa ikalawa at ikatlong pantig at may impit bago ang huling pantig:
/ba.ta.ˈʔan/
Ito ang dahilan kung bakit maaaring isulat nang may tuldik bilang Bataán, upang ipakita ang diin sa huling pantig. Sa karaniwang opisyal na pagsulat, nananatili naman ang anyong Bataan na walang tuldik.
Hindi pa ganap na napapatunayan na ang impit sa Bataán ay sadyang “collective decision” ng mga Bataeño laban sa bigkas ng mga Espanyol. Mas ligtas sabihing ang kasalukuyang bigkas ay bunga ng mahabang pag-angkop ng pangalan sa ponolohiya ng mga wikang ginagamit sa lalawigan, lalo na sa Tagalog.
Gayunman, ang paraan ng pagbigkas ng mga Bataeño ay mahalagang bahagi na ngayon ng kanilang lokal na identidad. Hindi lamang ito usapin ng tunog. Isa rin itong buhay na pagpapahayag ng kultura, kasaysayan, at pagkilala sa sariling lalawigan.
Hindi “Land of the Batà”
Totoong ang mga Ayta ang kabilang sa pinakamatandang pamayanang nanirahan sa tangway ng Bataan. Napakahalaga ng kanilang kasaysayan sa pagkakakilanlan ng lalawigan.
Ngunit wala pang sapat na ebidensiyang lingguwistiko o dokumentaryo na ang pangalang Bataan ay nangangahulugang “lupain ng mga batà” at na ang batà ay sinaunang katawagan para sa mga Ayta.
Mahalagang kilalanin ang kasaysayan ng mga Ayta nang hindi nag-uugnay ng etimolohiyang wala pang matibay na patunay.
Ang Pinakamaingat na Konklusyon
Batay sa kasalukuyang ebidensiya, maihahayag natin ang sumusunod:
Ang katutubong pangalan ay naitala sa mga lumang sanggunian bilang Batan o Vatan.
Ang *bataŋ ay isang tunay at malawak na salitang Austronesian na nangangahulugang punongkahoy, katawan ng puno, troso, o pangunahing bahagi ng isang bagay.
Makatuwirang iugnay ang pangalan ng tangway sa salitang ito dahil sa heograpiya, kagubatan, at hugis ng Bataan.
Hindi pa natatagpuan ang isang primaryang dokumentong tahasang nagpapatunay na ang Bataan ay direktang nagmula sa *bataŋ.
Ang pahayag na hindi kayang bigkasin ng mga Espanyol ang tunog na ng ay labis na payak at hindi dapat ituring na tiyak na paliwanag.
Ang kasalukuyang bigkas na Bataán ay isang lehitimong lokal at Filipino na anyo ng pangalan.
Samakatuwid, ang pinakamakatwirang sagot sa tanong na Batáng, Batán, o Bataán? ay:
Maaaring batáng ang sinaunang ugat, Batán o Vatan ang mga lumang anyong kolonyal, at Bataán ang naging buhay na bigkas ng mga mamamayan ng lalawigan.
Ang pangalan ng Bataan ay hindi lamang isang salitang nakalimbag sa mapa. Isa itong bakas ng sinaunang wika, kalikasan, heograpiya, at kolektibong identidad ng mga Bataeño.
Batáng ang posibleng ugat. Batán ang lumang tala. Bataán ang ating lalawigan.
Tekstong batayan: Cornelio R. Bascara
Pinalawak at sinuri para sa Bataan Historical Society
Pangunahing sanggunian:
Blust, Trussel at Smith, Austronesian Comparative Dictionary, *bataŋ
Austronesian Comparative Dictionary, kasaysayan at wastong pagsipi sa database
Library of Congress, 1734 Murillo Velarde Map
National Archives of the Philippines, Erección de los Pueblos
UP Diliman, opisyal na replika ng 1734 Murillo Velarde Map
0 Comments