Isa sa pinakamahalagang kabanata ng kasaysayan ng Mariveles ang tinatawag na Copo de Mariveles, ang matagumpay na pag-aalsa ng mga taga-Mariveles laban sa lokal na puwersa ng mga Kastila noong 1898. Hindi lamang ito kuwento ng isang labanan. Ito ay kuwento ng paghahanda, pagkakaisa, kabiguan, tapang, at pagbangon ng isang bayan tungo sa kalayaan at sariling pamamahala.
Ang Simula ng Kilusan
Nagsimula ang kuwento nang bumalik sa Mariveles mula sa Cavite sina Rafael Echevarria at Crisanto Rodriguez. Makalipas ang kanilang pakikipagpulong kay Heneral Emilio Aguinaldo, na kararating noon mula sa Hong Kong, agad na nagkaroon ng pangkalahatang pulong ang mga kasapi ng Katipunan sa Mariveles.
Ayon sa lokal na salaysay, ginanap ang pulong sa pampang ng Ilog Santol noong Mayo 22, 1898. Sa pulong na iyon, napagkasunduan ng mga Katipunero sa pamumuno ni Antonio Mendoza na ilunsad ang pag-aalsa laban sa lokal na puwersang Kastila sa Mariveles.
Sa isang unang plano, sa itinakdang araw ay nakapaligid na ang mga Katipunero sa Casa Tribunal, ang punong himpilan ng mga Kastila sa bayan. Lahat sila ay handa na sa pagsalakay. Hinihintay na lamang nila ang hudyat ni Cipriano Diaz, ang kapitan munisipal noon, na magbibigay sana ng senyas sa pamamagitan ng pag-aalis ng kanyang sumbrero. Kapwa naghihintay sa hudyat sina Rafael Echevarria at Valentin Semilla Sr., ngunit ang hinihintay na senyas ay hindi dumating.
Ito ang isa sa mga unang nabigong pagtatangka.
Muling Pagkilos ng Katipunan
Matapos ang makailang pagkabigo sa mga unang tangkang paghihimagsik, muling nagkaroon ng panibagong kilusan sa Mariveles. Sa pakikipag-ugnayan sa tanggapan ni Heneral Emilio Aguinaldo at sa pamumuno ni Antonio Mendoza, muling inorganisa ang mga rebolusyonaryo.
Hinati nila ang puwersa sa tatlong pangkat na pinamunuan nina:
Rafael Echevarria
Domingo Yraola
Crisanto Rodriguez
Ngunit hindi lamang sila ang kasali sa kilusan. Nadagdagan pa sila ng isang natatanging pangkat na binubuo ng mga trabahador ng Lazareto de Mariveles, na kilala rin bilang Quarantine Station. Ang direktor ng istasyon na si Valentin Semilla Sr. ang namuno sa pangkat na ito.
Naghalal din sila ng mga pangalawang opisyal na mamumuno sa bawat pangkat. Sila ay sina:
Severino Palma
Melchor Gonzales
Miguel Ynaya
Agaton Caños
Sa mga pangalang ito, napakahalaga ng pangalan ni Melchor Gonzales, sapagkat siya ay anak ni Agatona De Leon, na mas kilala sa Mariveles bilang Cabesang Tonang.
Si Cabesang Tonang at ang mga Anak Niyang Katipunero
Sa kanyang unang asawa na si Victorino Gonzales, naging anak ni Cabesang Tonang sina Melchor Gonzales at Esteban Gonzales. Sa mga lokal na salaysay, kinikilala silang mga kasapi at tagasuporta ng Katipunan sa Mariveles. Sinasabi rin sa mga naiwang kuwento na kabilang sila sa mga lumagda sa isang kasulatang tinatawag na Acta ng Katipunan, isang panunumpa ng katapatan sa kilusan at sa adhikaing mapalaya ang bayan mula sa pamamahalang kolonyal.
Mahalagang tandaan na si Melchor Gonzales ay hindi lamang lumilitaw sa oral tradition. Ang kanyang pangalan ay tahasang nakatala bilang isa sa mga pangalawang pinuno ng kilusan sa Mariveles. Ipinakikita nito na ang pamilya ni Cabesang Tonang ay hindi nakatayo sa gilid lamang ng kasaysayan. Nasa loob sila mismo ng himagsikan.
Cabesang Tonang at Julian Sarreal
Matapos mamatay ang una niyang asawa na si Victorino Gonzales, muling nag-asawa si Agatona De Leon kay Julian Sarreal. Mahalagang ituwid ang chronology ng kuwento:
Noong sumiklab ang Copo de Mariveles noong 1898, asawa na ni Julian Sarreal si Cabesang Tonang.
Sa gayon, nangyari ang himagsikan sa panahon na ang sambahayan nina Cabesang Tonang at Julian Sarreal ay bahagi na ng buhay panlipunan at pampulitikang kasaysayan ng bayan.
Mula sa pagsasama nina Agatona De Leon at Julian Sarreal ay isinilang ang kanilang anak na si:
Jose De Leon Sarreal Sr.
Mahalagang malinaw ito sa genealogy ng pamilya:
Si Jose Sarreal Sr. ay anak nina Agatona De Leon at Julian Sarreal.
Hindi siya apo. Siya ay kanilang anak.
Sa puntong ito nagtagpo ang dalawang mahalagang sangay sa kasaysayan ng Mariveles:
Angkan ng Gonzales, mula kay Victorino Gonzales, kabilang sina Melchor at Esteban
at
Angkan ng Sarreal, mula kay Julian Sarreal, kabilang si Jose De Leon Sarreal Sr.
Ang Hudyat ng Banaag ng Kalayaan
Napagkasunduan ng mga Katipunero na ang himagsikan sa Mariveles ay magaganap sa mga huling araw ng Mayo 1898. May mga sangguniang nagtatala ng Mayo 30, 1898, samantalang ang iba naman ay Mayo 31, 1898. Sa ilang lokal na salaysay, ang araw ng himagsikan ay tinawag na Araw ng Kupuhan.
Ang napagkasunduang hudyat ng pagsalakay ay ang ikatlong pagtugtog ng isang tambol na tinawag nilang bombo, at ito ay tinagurian nilang Hudyat sa Banaag ng Kalayaan.
Ayon sa salaysay, ang bombo ay inilagay sa bahay ni Cipriano Diaz, na malapit lamang sa Casa Tribunal. Si Valentin Semilla Sr. ang siyang papalo sa bombo nang tatlong ulit.
Habang natutulog o nagpapahinga ang mga sundalong Kastila sa loob ng Casa Tribunal, tahimik na nakahanda ang mga Katipunero sa kanilang mga nakatalagang puwesto malapit sa himpilan ng mga dayuhan.
Ang Tatlong Tunog ng Bombo
Pagsapit ng ikalawa ng hapon, gumuhit sa katahimikan ang unang tunog ng bombo.
Ito na ang hudyat na hinihintay ng mga Katipunero.
Makalipas ang ilang sandali, muling narinig ang ikalawang tunog ng bombo.
At nang dumating ang ikatlong tunog, wala nang pag-aatubili.
Ito na ang sandali ng paglusob.
Sa tradisyong lokal, dito iniuugnay kay Cabesang Tonang ang maalamat na panawagan:
“Salakay, mga Kapatid!”
Sa ganitong alaala siya nakilala bilang isang Ina ng mga Katipunero sa Mariveles. Sa isang panahong madalas na kalalakihan lamang ang nasa sentro ng nakasulat na kasaysayan, ipinapaalala ng kuwentong ito na may mga babaeng tulad ni Cabesang Tonang na nagbigay ng lakas, tahanan, inspirasyon, at marahil maging mismong panawagan sa oras ng himagsikan.
Ang Pagsalakay sa Casa Tribunal
Sabay-sabay na naglabasan mula sa kanilang pinagtataguan ang mga armadong Katipunero. Hawak lamang nila ang mga:
gulok
tabak
kawayang sibat
pinatulis na buho
at ilang baril
Sa kabila ng payak na mga sandata, buong tapang nilang hinarap ang mga Kastilang may makabagong armas at baril.
Ayon sa isa pang salaysay, bago tuluyang sumalakay ang mga Katipunero sa Casa Tribunal, binaril at napatay muna ng Pilipinong Carabinero na si Angelo Perez ang Kastilang guwardiya sa imbakan ng armas. Halos kasabay nito ay ang sabay-sabay na pag-atake sa mga sundalong Kastila sa punong himpilan.
Bago dumilim ang araw na iyon, hawak na ng mga Katipunero ang tagumpay.
Napatay ang dalawampu't limang sundalong Kastila.
Sa ilang salaysay, ang mga ito ay inilibing sa iisang hukay at hindi na nabendisyunan. Bahagi man ito ng lokal na memorya, mahalagang ipagpatuloy pa rin ang masusing pagsasaliksik upang malaman ang buong detalye ng pangyayaring ito.
Ang Bahay ni Julian Sarreal sa Salaysay ng Copo
Isa sa pinakamahalagang detalye ng Copo de Mariveles ay ang pagbanggit sa pangalan ni Julian Sarreal.
Ayon sa plake at sa naunang salaysay, nang salakayin ang Casa Tribunal, hindi napatay ang commanding officer ng mga Kastila na si Tenyente Juan Dominguez, sapagkat siya noon ay nasa:
bahay ni Julian Sarreal
Dahil asawa na ni Julian Sarreal si Cabesang Tonang noong 1898, nangangahulugan itong ang tahanang binabanggit sa salaysay ay tahanan din ni Agatona De Leon Sarreal.
Napakalaking historical detail nito.
Sa isang panig, ang anak ni Cabesang Tonang na si Melchor Gonzales ay kabilang sa mga pinuno ng Katipunan. Ang isa pa niyang anak na si Esteban Gonzales ay iniuugnay rin sa kilusan. Sa kabilang panig, ang Kastilang opisyal ay nasa bahay ng kanyang asawa na si Julian Sarreal habang nagaganap ang paglusob sa Casa Tribunal.
Hindi pa natin alam nang tiyak kung bakit naroon si Tenyente Dominguez sa bahay ni Julian Sarreal. Hindi dapat punan ng haka-haka ang bahaging wala pang sapat na dokumento. Ngunit malinaw na ang sambahayan nina Julian Sarreal at Cabesang Tonang ay bahagi mismo ng kuwento ng Copo de Mariveles.
Mula sa Himagsikan Tungo sa Pamahalaang Rebolusyonaryo
Hindi nagtapos ang Copo de Mariveles sa tagumpay sa labanan. Matapos mapahina ang kapangyarihang Kastila sa Mariveles, kinailangang itayo ang sariling lokal na pamahalaan.
Ayon sa tala ng Pamahalaang Rebolusyonaryo, noong Mayo 1898 ay itinalaga ang mga pansamantalang mayor o Presidente Lokal ng pamahalaang diktadurya. Sa Mariveles, ang hinirang ay si:
Antonio Mendoza
Napakahalaga nito dahil siya rin ang kinikilalang pinuno ng mga Katipunero sa Mariveles. Mula sa pamumuno sa himagsikan, siya rin ang naging unang pansamantalang pinuno ng bayan matapos bumagsak ang lokal na kapangyarihang Kastila.
Ngunit hindi nagtagal, at ayon sa parehong tala:
Noong Hulyo 3, 1898, si Julian Sarreal ay nahalal bilang regular na mayor ng Mariveles sa bisa ng kautusan ni Aguinaldo tungkol sa pagsasaayos ng lokal na pamahalaan.
Dito lalong nagiging makasaysayan ang papel ng pamilya.
Ang lalaking ang bahay ay binanggit mismo sa salaysay ng Copo de Mariveles ay siya ring naging regular na pinuno ng bayan sa ilalim ng bagong pamahalaang rebolusyonaryo.
At ang kanyang asawa ay si:
Cabesang Tonang
Ang Mas Malaking Kahulugan ng Copo de Mariveles
Ang Copo de Mariveles ay hindi lamang kuwento ng pagpatay sa 25 sundalong Kastila. Hindi lamang ito kuwento ng Casa Tribunal, ng bombo, o ng isang araw ng pag-aalsa.
Ito ay kuwento ng isang bayang nag-organisa, naghintay, nabigo, muling bumangon, at sa huli ay nagtagumpay.
Ito ay kuwento nina:
Antonio Mendoza
Rafael Echevarria
Domingo Yraola
Crisanto Rodriguez
Valentin Semilla Sr.
Severino Palma
Melchor Gonzales
Miguel Ynaya
Agaton Caños
at ng marami pang iba na maaaring hindi naitala ang mga pangalan.
At sa puso ng kuwentong ito ay naroon din si:
Agatona De Leon
Cabesang Tonang
Ina nina Melchor at Esteban Gonzales
Asawa ni Julian Sarreal noong panahon ng himagsikan
Ina ni Jose De Leon Sarreal Sr.
at sa lokal na alaala ng Mariveles, ang babaeng iniuugnay sa sigaw na:
“Salakay, mga Kapatid!”
Kung gayon, ang kasaysayan ni Cabesang Tonang ay hindi lamang family history. Bahagi ito ng kasaysayan ng Katipunan sa Mariveles, ng Copo de Mariveles, ng Pamahalaang Rebolusyonaryo, at ng dalawang mahalagang angkan ng bayan, ang Gonzales at Sarreal.
Paggunita
Bilang pagpupugay sa katangi-tanging kagitingan ng mga Marivelenong Katipunero, itinayo ang bantayog ng Copo de Mariveles bilang sagisag ng kanilang kabayanihan.
At tuwing sumasapit ang mga huling araw ng Mayo, ginugunita natin ang tapang at sakripisyo ng ating mga lokal na bayani na lumaban hindi lamang para sa Mariveles, kundi para sa kalayaan ng bayan.
Mariveles Historical Society
Patuloy nating saliksikin, itama, tipunin, at ikuwento ang kasaysayan ng Mariveles upang hindi mabura ang alaala ng ating mga ninuno at ng kanilang kabayanihan.
0 Comments